شیلات دانشگاه آزاد شهرکرد

كشت و پرورش صدف خوراكي يكي از توليدهاي نوين و درآمدزا در مناطق ساحلي است كه كشورمان بخصوص در سواحل خليج فارس و درياي عمان داراي قابليت هاي فراواني براي پرورش اين محصول باارزش و مغذي است كه از جايگاه ويژه اي در سبد غذايي بسياري از كشورهاي دنيا برخوردار است.
مجله دام، كشت و صنعت از اين شماره به طور مفصل به اين مبحث و سودآوري و سرمايه گذاري آن در كشور مي پردازد.
***
با توجه به رشد سرسام آور جمعيت جهان، منابع غذايي دريايي و فعاليت هاي آبزي پروري نقش مهمي را در توليد پروتئين حيواني بر عهده دارند.
در حال حاضر اكثر ذخاير شيلاتي در دنيا بيش از حد مورد استفاده قرار گرفته اند، كه اين امر منجر به كاهش ذخاير ماهي، نرم تنان و سخت پوستان گرديده است، بنابراين آبزي پروري (Aquaculture) به عنوان پاسخي براي مشكل امنيت غذايي و سوءتغذيه پروتئيني بخصوص در كشورهاي در حال توسعه مطرح مي باشد.
كشت و پرورش نرم تنان (Shellfish) خوراكي به عنوان گزينه مناسبي جهت افزايش توليد غذا در دنيا مورد توجه بوده و در اين بين صدف ها سهم عمده اي را به خود اختصاص داده اند و در صورتي كه توليد آنها به طور قابل ملاحظه اي افزايش يابد، گام موثري در جهت توليد پروتئين حيواني ارزان قيمت و در نتيجه مبارزه با سوءتغذيه پروتئيني خواهد بود (ميزان پروتئين صدف ها در حد گوشت مرغ يا خوك مي باشد)؛ به علاوه پرورش صدف فرصت هايي را براي پيشرفت اقتصادي جوامع ساحلي و ايجاد اشتغال و درآمد به دنبال خواهد داشت. كشورهاي اسپانيا، هلند، فرانسه، ايتاليا، ژاپن و آمريكا از پرورش دهندگان عمده صدف هاي خوراكي بوده و كشورهاي ديگر مانند نيوزلند، مكزيك، تونس، جمهوري كره و كانادا نيز درصد كمتري از توليد صدف هاي خوراكي پرورشي را به خود اختصاص داده اند.
نرم تنان
آبزيان به دو گروه ماهيان باله دار (Finfish) و آبزيان صدف دار (Shellfish) تقسيم مي شوند كه خود «شل فيش ها» شامل سخت پوستان و نرم تنان مي باشند. نرم تنان از اولين آبزياني هستند كه انسان با آنها آشنا شده است. قدمت شناخت نرم تنان به وسيله انسان حتي از شناخت و اهلي كردن سگ و گربه هم بيشتر است به طوري كه ژاپني ها و رومي ها سال ها قبل از ميلاد بر روي پرورش و پرواربندي صدف ها كار مي كردند و صدف ها را از مناطق كم توليد به مناطق پرتوليد مي بردند و از آنها استفاده مي كردند. در حال حاضر بالاترين ميزان توليد از نظر تقسيم بندي گروهي مربوط به نرم تنان مي باشد زيرا 30 تا 35 درصد آبزيان پرورشي را تشكيل مي دهد.

ارجحيت صدف هاي خوراكي پرورشي نسبت به صدف هاي موجود در طبيعت
علاوه بر محدود بودن جمعيت صدف هاي طبيعي و عدم دسترسي كافي به همه ي آنها جهت بالا بردن ميزان عرضه و استفاده همگاني، به چند دليل نوع پرورشي صدف ها ارزش اقتصادي بيشتري دارد:
1- شكل صدف هاي پرورشي بخصوص اويسترها خيلي بهتر از انواع طبيعي آن است زيرا اقدامات لازم و بستر خوب براي داشتن شكل مناسب براي آنها فراهم نموده ايم، چرا كه در حالت طبيعي ممكن است شكل صدف به علت رقابت مكاني تغيير يابد.
2- در حالت طبيعي، آلودگي غيرقابل كنترل است، ولي در حالت پرورشي مي توان آلودگي را كنترل و صدف ها را از محل آلودگي دور كرد.
3- مزه صدف هاي پرورشي به علت آلودگي كمتر، بهتر است.
4- جمع آوري صدف ها در حالت پرورشي اقتصادي تر و بهتر است. در زمان برداشت صدف ها از طبيعت، از آن جايي كه به بستر چسبيده اند، هنگام كنده شدن صدمه مي بينند و ارزششان كم مي شود.
5- ميزان مرگ و مير، تلفات و تغييرات فيزيكي گوشت در حالت پرورشي بسيار كمتر است.

مزاياي اقتصادي پرورش صدف هاي خوراكي
نرم تنان داراي ويژگي هايي مي باشند كه اهميت آنها را در آبزي پروري بيش از پيش بالا برده است.
جهت سرمايه گذاري در صنعت آبزي پروري، در ارتباط با پرورش ماهي، به طور كلي 2 فاكتور مهم و هزينه بر وجود دارد:
1- سرمايه گذاري ثابت: شامل خريد زمين، ايجاد تاسيسات و غيره.
2- سرمايه گذاري در گردش: سرمايه اي كه از لحظه شروع كار تكثير و پرورش، مورد نياز مي باشد.
در پرورش ماهي در بخش هزينه در گردش، دو هزينه ي عمده ي غذا و خريد بچه ماهي وجود دارد. اما در آبزي پروري نرم تنان، هزينه ي ثابت بسيار كمتر مي باشد زيرا كاردر دريا صورت مي گيرد و از طرفي در هزينه در گردش هم هزينه ي غذا را نداريم، زيرا نرم تنان و صدف ها فيلتر فيدر (Filter feeder) هستند يعني از پلانكتون ها و مواد آلي و جمعيت ميكروارگانيسمي معلق در آب تغذيه مي كنند و چون از سطوح اوليه زنجيره غذايي تغذيه مي كنند، بسيار مقرون به صرفه مي باشند. از سوي ديگر تهيه و جمع آوري صدفچه ها (spat) جهت پرواربندي، به آساني و ارزاني صورت مي گيرد. از ويژگي هاي ديگر نرم تنان آن است كه بيشتر در مناطق استوايي و گرم پرورش داده مي شوند كه هزينه هاي كارگري و سرمايه گذاري وابسته پايين مي باشد.
در بررسي و تحقيق در مورد امكان كشت و پرورش صدف ها اولين قدم، مكان يابي Site) selection) مي باشد كه بايد مكاني را انتخاب كنيم كه دور از جريانات تند دريايي باشد، پس بايد نقشه ها و نمودارهاي چند سال اخير منطقه ي مورد نظر را بررسي كرده و ديگر اينكه مي بايستي در مكاني باشد كه از نظر تغذيه اي و پلانكتوني در سطح بالايي قرار دارد. به منظور شناسايي دقيق كيفيت توليدمثل، بايستي رابطه ي بين دوره ي توليدمثل و تغييرات شرايط محيط و مكان را بررسي كرد، از جمله درجه حرارت، آلودگي، تغييرات ناگهاني فشار جوي توفان، باران و غيره.
كشور ايران با دارا بودن سواحل طولاني از آب هاي گرم خليج فارس و درياي عمان، داراي ذخاير و منابع بسيار غني از نرم تنان بخصوص صدف هاي خوراكي بوده و از طرفي همين شرايط بهينه آب و هوايي، مكان بسيار مناسبي را جهت جمع آوري صدفچه ها و پرواربندي آنها ايجاد مي نمايد.

انواع صدف هاي پرورشي
- خانواده اوستريده (Ostreidea) عمده ترين صدف هاي پرورشي در سطح جهان از نظر ميزان پرورش و ارزش مي باشند. در زبان انگليسي به آنها اويستر(Oyster) مي گويند. همه ي انواع آنها ثابت در يك نقطه و چسبيده به بستر مي باشند. در مناطق گرم و معتدل وجود دارند، نگارنده طي گشت هايي كه در سواحل چابهار داشته است مقادير بسيار زيادي از صدف هاي اين خانواده بخصوص ساكو سترا كوكولاتا (Saccostrea cuculata) را در در سواحل صخره اي درياي بزرگ چابهار مشاهده نموده است.
- خانواده پكتنيده (Pectenidae): به اينها اسكالوپ گويند. جزو نرم تنان گران قيمت بوده و در مناطق معتدل و نيمه گرمسير وجود دارند. تنها دو كفه اي هايي هستند كه قدرت شنا دارند. نگارنده طي عمليات غواصي كارشناسان موسسه تحقيقات شيلاتي چابهار در قسمت اسكله شهيد كلانتري چابهار، اين آبزي را به مقدار قابل توجهي مشاهده نموده است.
- خانواده هاليوتيده (Haliotidae): به فرانسوي به آنها آبالون(Abalone) گويند.
- خانواده مرسراريده (Merceraridae) به آنها كلام (clam) گويند. بزرگترين صدف هاي جهان در اين خانواده مي باشند. وزن گونه اي از اينها در استراليا به نام Giant clam به 150 كيلوگرم بالغ مي شود. نگارنده مقادير بسيار زيادي از صدف هاي اين خانواده را از رودخانه باهوكلات خور گواتر جمع آوري و بررسي نموده است، به طوري كه اين صدف ها در عمق 15-10 سانتي متري بستر بسيار لجني مستقر بودند.
- خانواده آرسيده (Arcidae): به آنها كاكل(Cockle) گويند. از نظر گوشت، حجيم ترين صدف ها هستند.

رويكرد پرورش صدف هاي خوراكي
همان گونه كه آشنايي آبزي پروران كشورمان با تكثير و پرورش ميگو توانست سهمي از بازار جهاني را نصيب ما كرده و از طرفي مصرف پروتئين دريايي را در كشور افزايش دهد، مطمئنا فعاليت در زمينه كشت و پرورش صدف هاي خوراكي نيز مي تواند به عنوان فعاليتي نو در جهت تامين پروتئين و ارزآوري براي كشورمان ايران، به دليل دارا بودن منابع غني، مطرح باشد، به طوري كه نگارنده اميدوار است با رويكرد به فعاليت هايي اين چنيني، آبزي پروري نقش موثرتري را در امنيت غذايي ايفا نمايد.
در پايان بايد متذكر شوم كه براي آشنا كردن عموم مردم از ارزش غذايي صدف ها و ترغيب آنها به مصرف اين نوع غذا، محصولاتي كه ارزش افزوده ايجاد مي كنند، مي بايستي صدف ها را براي مصرف كننده هاي عام جذاب تر نمايند.